Kendi ihtiyaçlarımızı neden sürekli erteliyoruz?

Dinlenmeye ihtiyacımız varken başkasının işini üstlenir, kendi işlerimiz birikmişken bir arkadaşımızı saatlerce dinleriz. Yardım etmezsek kendimizi bencil hissederiz. Şema terapide fedakârlık şeması, başkalarını gözetirken kendi ihtiyaçlarımızı sürekli ihmal etmemizi anlatır. Çocukken yaşımıza uygun olmayan sorumluluklar üstlenmek, bu alışkanlığın gelişmesinde etkili olabilir. Başkalarıyla ilgilenmeyi görev saymaya başladığımızda, kendimize zaman ayırırken bile suçluluk duyarız.

Yardımseverliğimizle gurur duysak da sürekli veren taraf olmak bizi yorar. Partnerimizin planlarına uyarken arkadaşlarımızla görüşmeyi, sevdiğimiz uğraşları veya dinlenmeyi erteleriz. Kendi ihtiyaçlarımız karşılanmadığında kırgınlık ve öfke birikebilir. Çevremiz her zaman yardıma hazır olduğumuzu düşünürken biz de yorulduğumuzu kimsenin fark etmemesine üzülürüz.

Fedakârlık ile boyun eğicilikte davranışlar birbirine benzese de nedenleri farklıdır. Fedakârlıkta “Yardım etmezsem onu zor durumda bırakırım, kendimi suçlu hissederim” düşüncesi öne çıkar. Boyun eğicilikte ise “Hayır dersem bana kızar, beni cezalandırır veya terk eder” korkusu vardır. Aynı kişide ikisi de görülebilir.

Bir isteğe hemen evet demeden önce kendimize şu soruyu sorabiliriz: “Buna zamanım ve enerjim var mı?” Vereceğimiz yardımın bir sınırı olabilir: “Bugün bu işi üstlenemem ama yarın yarım saat yardımcı olabilirim.” Kimi zaman da hayır deriz veya kendimiz destek isteriz. Bunları yaparken suçluluk duymamız, yanlış yaptığımızın kanıtı değildir. Başkasının ihtiyacı, bizimkini önemsiz kılmaz.

Bölümde geçen kavramlar

Fedakârlık şeması

Kişinin başkalarının ihtiyaçlarını karşılamaya, kendi ihtiyaçlarını ihmal edecek ölçüde öncelik verdiği örüntüdür.

Boyun eğicilik şeması

Kişinin öfke, misilleme veya terk edilmeden kaçınmak için kendi isteklerini ve duygularını bastırarak kontrolü başkasına bıraktığı örüntüdür.

Şemaya teslim olma

Kişinin şemasındaki inançları doğru kabul ederek onları sürdüren davranışlarda bulunmasıdır.

Şemadan kaçınma

Kişinin şemanın uyandırdığı duygularla karşılaşmamak için belirli durumlardan, ilişkilerden veya iç deneyimlerden uzak durmasıdır.

Aşırı telafi

Kişinin şemanın yarattığı incinebilirlikle baş etmek için şemanın tersini katı veya aşırı biçimde yaşamaya çalışmasıdır.

Kaynaklar ve okumalar

• Jeffrey E. Young, Janet S. Klosko ve Marjorie E. Weishaar, Schema Therapy: A Practitioner’s Guide — şemalar, başa çıkma biçimleri ve şema terapi yaklaşımının temel kaynağı
• Schema Therapy Institute, 18 Early Maladaptive Schemas — özellikle fedakârlık (self-sacrifice) ve boyun eğicilik (subjugation) tanımları

Bu metin eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır. İçerik notu