Çocukluğumuzu Neden Parça Parça Hatırlarız?

Çocukluğumuzu eksiksiz hatırlamayız. Özellikle yaşamımızın ilk üç-dört yılına ait anılarımız çok azdır. Çocukluk amnezisi denen bu durum, belleğin gelişimi ve erken anıların daha hızlı unutulmasıyla ilişkilidir. Küçük çocuklar da yaşadıklarını hatırlar; ancak bu anıların çoğu yetişkinliğe kadar kalmaz. Dil geliştikçe ve çocuk kendisini tanımaya başladıkça, yaşadıklarını anlatma biçimi de değişir.

Aynı olayı yaşayan iki kişi farklı ayrıntıları hatırlayabilir. Bir arkadaşımız okul günlerini uzun uzun anlatırken bizim aklımızda birkaç görüntü kalmıştır. O sırada neye dikkat ettiğimiz, olayın bizim için önemi ve sonradan ne kadar konuşulduğu hatırlamamızı etkiler. Bu farklılıklar yalnızca erken çocukluğa özgü değildir. Lise yıllarına ait bir olayı unutmak da ilk yılları hatırlayamamakla aynı şey değildir.

Anılarımıza sonradan duyduğumuz bilgiler de karışabilir. Elizabeth Loftus ve Jacqueline Pickrell’ın 1995 tarihli çalışmasında, katılımcılara gerçek çocukluk olaylarıyla birlikte, alışveriş merkezinde kaybolduklarına ilişkin uydurma bir olay anlatıldı. Görüşmelerin sonunda 24 katılımcının altısı, uydurma olayı kısmen veya tamamen hatırladığını söyledi. Çalışma, bir olay yaşanmış gibi anlatıldığında bazı insanların onu hatırladıklarına inanabildiğini gösterir. Buradan bütün anılarımızın yanlış olduğu sonucu çıkmaz.

Hatırlamadığımız dönemleri doğrudan travmayla açıklayamayız. Bir olayı hatırlamamak, onun yaşanmadığını göstermez; bastırılmış bir travmanın kanıtı da değildir. Sonradan hatırladığımız bir sahnenin çok canlı olması da doğruluğunu tek başına göstermez. Geçmişimizi düşünürken bir ayrıntıyı kendimiz mi hatırlıyoruz, ailemizden mi duyduk, yoksa bir fotoğrafta mı gördük diye ayırt etmeye çalışabiliriz. Her ayrıntıdan emin olmak veya hatırlamadığımız yerleri tamamlamak zorunda değiliz.

Bölümde geçen kavramlar

Otobiyografik bellek

Kişinin kendi yaşamına ilişkin olayları ve kendisi hakkındaki bilgileri içeren bellek alanıdır.

Çocukluk amnezisi

Bebeklik ve erken çocukluk dönemine ait olayların ilerleyen yaşlarda çok az hatırlanmasıyla karakterize olan bellek örüntüsüdür.

Yeniden yapılandırıcı bellek

Hatırlamanın, geçmişteki deneyime ait bilgilerin mevcut bilgiler ve yorumlarla yeniden bir araya getirilmesini içermesidir.

Yanlış anı

Yaşanmamış bir olayın veya yaşanmış bir olayın gerçeğe uymayan ayrıntılarının hatırlanıyor gibi deneyimlenmesidir.

Kaynaklar ve okumalar

• Elizabeth F. Loftus ve Jacqueline E. Pickrell, The Formation of False Memories — Psychiatric Annals, 1995; bölümde anlatılan alışveriş merkezinde kaybolma deneyinin makalesi
• Patricia J. Bauer, A Complementary Processes Account of the Development of Childhood Amnesia and a Personal Past — Psychological Review, 2015; çocukluk amnezisinin gelişimsel açıklaması
• Elizabeth F. Loftus, The Reality of Repressed Memories — American Psychologist, 1993; bastırılmış anılar tartışmasının tarihsel ve bilimsel arka planı
• Bessel van der Kolk, Beden Kayıt Tutar — çev. Nurdan Cihanşümül Maral, Nobel Yaşam, 2023; bölümde önerilen, travmanın etkilerini ele alan kitap

Bu metin eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır. İçerik notu